Men begreep dat een deel van de luisteraars op dit
programma geen prijs zou stellen, maar vertrouwde dat dit
deel zou beseffen dat zulk een uitzending tegemoet zou
komen aan wat in andere lagen van het Nederlandse volk
leefde. Zo ontstond "de Watergeus". Dat alle
moeite die daarvoor nodig was niet voor niets was
geweest, bleek uit de bezoeken van eenvoudige vissers en
arbeidersjongens die, als Engelandvaarders in Londen
beland waren, op het kantoor van "Radio-Oranje"
verrassend uit de hoek konden komen met een of vele van
de "Watergeus" liedjes.
Na de Duitse inval in Nederland bleven ver over de
tienduizend Nederlanders voor de Gealliëerde zaak de
wereldzeeën bevaren. Ook een aantal trawlers was nog uit
Nederland ontkomen. En last but not least was er ook nog
de koninklijke Marine. Nederland voer, viste en vocht
door. Voor de Nederlandse zeevarenden moest iets gedaan
worden om het contact te onderhouden. Er was maar een
manier om allen tegelijk te bereiken; de radio. Op 6 mei
1941 hechtte de de Nederlandse raad van Ministers zijn
goedkeuring aan een, in overleg met de BBC, opgesteld
project tot oprichting van een omroep voor Nederlandse
zeevarenden.De uitzendingen zouden staan onder directie
van de BBC die er de volle verantwoordelijkheid voor
aanvaarde, maar tevens zou een zo nauw mogelijk contact
onderhouden worden met de Nederlandse regering en het
Nederlandse Scheepvaart Comité. Twee leden van de
Regeringsvoorlichtingsdienst zouden worden uitgeleend aan
de BBC voor de organisatie van de nieuwe uitzendingen. De
een was "De Rotterdammer", de ander "Bob
den Doolaard". Ze begonnen met het opstellen van hun
eerste programma's in een schoongemaakte kolenkelder van
het gebouw waar de Europeese Afdeling van de BBC huisde.
De ware zeemanstermen leerden landrotten van een gewezen
marconist bij de grote vaart, die toen na een torpedering
hem zwaar had geknauwd, voorlopig aan de wal was. De
avond voordat de zeelieden-omroep op de aethergolven te
water zou worden gelaten had men ondanks veel gepieker
nog geen toepasselijke naam ervoor kunnen bedenken. Maar
op dat ogenblik kreeg de Chef van de
Regeringsvoorlichtingsdienst een lumineus idee. Hij belde
laconiek op : "Hebben jullie wel eens gedacht aan de
vuurtoren op Terschellin?" Dat was het : "De
Brandaris". Niet alleen een symbolische naam, die
allen op zee aan het licht langs de Nederlandse kust deed
denken, maar tevens een duidelijke naam,die klonk als een
scheepsklok.
Toen op 1 Juli 1941 om kwart voor twaalf het rode licht
in de studio aanging en de nieuwe openingsmuziek, "In
naam van oranje", had weerklonken, werden de eerste
woorden gesproken van een reeks uitzendingen waarin de
krachtige toesprakenvan de "Rotterdammer"
steeds een bezielende uitwerking hadden en de commentaren
van Bob iedere dag als het ware een spiegel van het
wereldnieuws vormden.
De Brandaris groeide als kool. En in antwoord op vele
verzoeken van briefschrijvers, die de programma leiders
verzochten een uitzending te mogen bijwonen, besloot men
een openbare uitzending te geven in een van de
studiotheaters van de BBC. Op de dag van de 100ste "Brandaris"
uitzendingen stonden er voor de deuren van het voormalige
West-end-theater al een half uur van te voren honderden
zeevarenden te wachten. Binnen waren de Volendam-band en
het orkest van Jack Payne druk bezig met reperteren.
Hoogewaardigheidsbekleders bevolkten de loges. Het
programma dat in precies 29 minuten en 40 seconden moest
worden afgewerkt, bestond uit 17 verschillende nummers en
het was voor het "Brandaris" personeel een
grote opluchting toen de uitzending (met 30 seconden over)
veilig binneliep.
Het was evenwel niet alleen de "Brandaris"
familie die in deze uitzendingen voor de microfoon aan
het woord kwam. Er waren vele gasten, waaronder leden van
de Nederlandse regering, Prins Bernard en natuurlijk ook
Koningin Wilhelmina, die de "Brandaris" studio
met haar bezoek vereerde op zondag 15 maart 1942, kort na
de val van Bandoeng. Haar laatste woorden waren:
"Ons rijk zal
herrijzen, schoner en krachtiger dan vooheen."
In de loop van 1942 werd
steeds meer zijden op aandrongen dat de Nederlandse
regering de in Londen beschikbare radio-krachten bijeen
zou brengen in een radio-omroep, desnoods met opoffering
van de zeelieden-omroep. Maandenlang werd over deze
plannen gedelibereerd totdat in Oktober 1942 Minister
Gerbrandy, die verantwoordelijk was voor het radio
beleid, de knoop doorhakte. "De Brandaris" werd
opgeheven, niet zonder protest aan de zijde van de
zeelieden, en zijn personeel zou de staf van "Radio
Oranje" versterken. Zo begon "Radio Oranje"
op 1 November een nieuw leven. de staf verliet Stratton
House, streek eerst neer in het ruime hoofdgebouw van de
Europeese Dienst van de BBC en verhuisde later naar een
ouderwets kantoorgebouw in een nauw straatje, leidend
naar de Theems.
Voor het contact met de verschillende BBC afdelingen
zorgde de "producer", de regiseur van "Radio
Oranje" en tevoren ook van de "Brandaris".
Dit was een jonge Nederlander die overigens in Engeland
geboren en getogen, en die voor de oorlog in Londen
architect was. Hij besteedde aan de artistieke kant van
de programma's steeds evenveel aandacht als de andere
leden van de staf aan de inhoud.
En nu kwam "Radio Oranje" eerst recht op gang.
Het nieuws maakte nooit een belangrijk deel uit van de
programma's; dat was de taak van de BBC. In de
uitzendingen van: "De stem van strijdend Nederland"
beperkte men zich hoofdzakelijk tot "politieke
oorlogvoeringen" tot aanwakkeren, waar nodig, van de
geest van het verzet. Als spreekbuis van de Nederlandse
regering begon men in het voorjaar van 1943 met het
doorgeven van officiele orders, die in overleg met de
ondergrondse beweging, tot het Nederlandse volk werden
gericht.
Nog geen half jaar nadat de reorganisatie had plaats
gehad maakten de Duitsers de nieuwe "team" van
"Radio Oranje" een slechtgemeend compliment: in
het midden van Mei 1943 gelastten zij in Nederland het in
beslag nemen van alle radiotoestellen. Behalve in Polen,
waar de Duitsers probeerden het hele interlectuele level
te onderdrukken, en het Noorse kustgebied, hebben ze geen
ander land zulke desperate maatregelen genomen om de
geestelijke band met de buitenwereld te verbreken. Maar
hoeveel het aantal luisteraars sterk verminderde, kon de
vijand de stem van de BBC en " Radio Oranje"
niet het zwijgen opleggen en bleef men in contact. Om
veiligheidsredenen liet men Ïn naam van Oranje" aan
het begin van de uitzendingen achterwege, en terwille van
de duidelijkheid werden er nog enkele andere kleine
veranderingen aangebracht.
|
Toen in September 1944 aan de stroomvoorziening in het
westen van Nederland een einde kwam daalde het aantal
luisteraars weer aanmerkelijk, maar diegenen die bleven
luisteren vormden toen een uiterst belangrijk gehoor.
Bijna allen verbreiden ze het nieuws daar middel van
geheime bladen. Sommigen luisterden om de codeberichten
te horen waaruit ze konden vernemen waar de gealieerde
vliegtuigen wapenen zouden neerwerpen voor de
ondergrondse beweging. Uit elke uitzending van "RadioOranje"
bleek dat er eindelijk tussen de radio in Londen en de
verzetsbeweging een zeer nauwe contact was tot stand
gebracht. Keer op keer zond "Radio Oranje"
waarschuwingen uit die verband hielden met besluiten die
in bezet gebied pas waren uitgevaardigd of zelf nog in
het geheel nog niet door de Duitsers waren bekend gemaakt.
In vele plaatsen werd de bevolking nog tijdig verwittigd
van Duitse plannen voor een nieuwe razzia. Zo was de taak
van "Radio Oranje" belangrijker dan ooit te
voren, al waren er nog nooit zo weinig luisteraars
geweest.
Toen in mei 1945 de zetel van de Nederlandse regering
weer naar Den Haag werd verplaatst kwam er een einde aan
de uitzendingen van "Radio Oranje". "Bijna
vijf jaar lang", zei een van de leden van de staf
van de Nederlandse Omroep in Londen, " hebben we
samengewerkt met de BBC en de andere Engelse instanties,
en nooit is er misverstand geweest, laat staan conflict,
en we zijn gelukkig bij de gedachte dat onze uitzendingen
misschien, afgezien van de steun die ze menig Nederlander
in de donkerste uren van de oorlog hebben kunnen bieden,
mogelijk ook hebben geholpen Engelsen en Nederlanders
nauwer tot elkander te brengen". |
